विलोम शब्द क्या हैं? जानिए विलोम शब्द की परिभाषा, प्रकार और 500+ महत्वपूर्ण उदाहरण। प्रतियोगी परीक्षाओं के लिए आसान तरीके से विलोम शब्द सीखें।
Table of Contents
Gyan Mahal पर आपका स्वागत है। हिंदी व्याकरण में विलोम शब्द एक महत्वपूर्ण विषय है। स्कूल परीक्षाओं के साथ-साथ SSC, रेलवे, UPSC, राज्य स्तरीय परीक्षाओं और अन्य प्रतियोगी परीक्षाओं में भी विलोम शब्दों से संबंधित प्रश्न पूछे जाते हैं।
इस लेख में हम विलोम शब्द की परिभाषा, उदाहरण और महत्वपूर्ण विलोम शब्दों को आसान भाषा में समझेंगे। साथ ही अलग-अलग अक्षरों के अनुसार विलोम शब्दों की सूची भी देखेंगे।

विलोम शब्द किसे कहते हैं?
जो शब्द किसी दूसरे शब्द के विपरीत अर्थ को प्रकट करते हैं, उन्हें विलोम शब्द या विपरीतार्थक शब्द कहते हैं।
सरल शब्दों में, जब दो शब्द एक-दूसरे के विपरीत अर्थ बताते हैं, तो उन्हें विलोम शब्द कहा जाता है।
उदाहरण:
- हानि — लाभ
- छोटा — बड़ा
- मान — अपमान
- जन्म — मृत्यु
- गुण — दोष
- दुर्बल — सबल
- अंधकार — प्रकाश
- सुख — दुख
इन शब्द-युग्मों में दोनों शब्द एक-दूसरे के विपरीत अर्थ व्यक्त करते हैं। इसलिए ये विलोम शब्द हैं।
विलोम शब्द क्यों महत्वपूर्ण हैं?
विलोम शब्द हिंदी भाषा को अधिक स्पष्ट, प्रभावशाली और अर्थपूर्ण बनाने में सहायता करते हैं। इनका प्रयोग लेखन और बोलचाल दोनों में किया जाता है।
प्रतियोगी परीक्षाओं में भी विलोम शब्द से सीधे प्रश्न पूछे जा सकते हैं। इसलिए विद्यार्थियों के लिए महत्वपूर्ण विलोम शब्दों का अभ्यास करना उपयोगी है।
अ से विलोम शब्द
| शब्द | विलोम |
|---|---|
| अनादि | आदि |
| अमृत | विष |
| अकाल | सुकाल |
| अंकुश | निरंकुश |
| अनुकूल | प्रतिकूल |
| अगम | सुगम |
| अगला | पिछला |
| अग्नि | जल |
| अग्रज | अनुज |
| अग्रिम | अंतिम |
| अचल | चल |
| अचेत | सचेत |
| अच्छा | बुरा |
| अर्थ | अनर्थ |
| अच्छाई | बुराई |
| अज्ञ | विज्ञ |
| अज्ञान | ज्ञान |
| अंत | प्रारंभ |
| अंतर | बाह्य |
| अंतरंग | बहिरंग |
| अति | अल्प |
| अतिवृष्टि | अनावृष्टि |
| अतीत | भविष्य |
| अंदर | बाहर |
| अदेय | देय |
| अदोष | दोष |
| अंधा | नेत्रवान |
| अधिक | कम |
| अधुनातन | पुरातन |
| अँधेरा | उजाला |
| अनजान | जाना-पहचाना |
| अवज्ञा | आज्ञा |
| अनंत | अंत |
| अनागत | आगत |
| अनातुर | आतुर |
| अनाथ | सनाथ |
| अनित्य | नित्य |
| अनिवार्य | वैकल्पिक |
| अनिष्ट | इष्ट |
| अनुपस्थिति | उपस्थिति |
| अनुरक्त | विरक्त |
| अनुराग | विराग |
| अनुलोम | विलोम |
| अनेक | एक |
| ऐतिहासिक | अनैतिहासिक |
| अंधकार | प्रकाश |
| अपकार | उपकार |
| अपना | पराया |
| अपमान | सम्मान |
| अपेक्षा | उपेक्षा |
| अपेक्षित | अनपेक्षित |
| अभिज्ञ | अनभिज्ञ |
| अभ्यस्त | अनभ्यस्त |
| अमर | मर्त्य |
| अमावस्या | पूर्णिमा |
| अमीर | गरीब |
| अरुचि | सुरुचि |
| अर्जित | अनर्जित |
| अर्वाचीन | प्राचीन |
| अल्प | अधिक |
| अल्पकालीन | दीर्घकालीन |
| अल्पज्ञ | बहुज्ञ |
| अपयश | यश |
| अल्पायु | दीर्घायु |
| अवनत | उन्नत |
| अवरोह | आरोह |
| असली | नकली |
| अस्त | उदय |
| अंतिम | प्रथम |
| अंतर्मुखी | बहिर्मुखी |
| अंश | पूर्ण |
| अंबर | धरा |
| अधम | उत्तम |
| अधार्मिक | धार्मिक |
| अंतर्धान | प्रकट |
| अकिंचन | धनवान |
| अखाद्य | खाद्य |
| अपकीर्ति | सुकीर्ति |
| अनब्याहा | ब्याहा |
| अनभ्यास | अभ्यास |
| अंगीकार | अस्वीकार |
| अधैर्य | धैर्य |
| अधोगामी | ऊर्ध्वगामी |
| अकारण | सकारण |
| अधोलिखित | उपरिलिखित |
| अधिकार | अनाधिकार |
| अधीनस्थ | स्वाधीन |
| अकल्पित | कल्पित |
| अकर्मण्य | कर्मठ |
| अकर्म | सुकर्म |
| अनाचार | सदाचार |
| अनादर | आदर |
| अनाम | सनाम |
| अनायास | सायास |
| अनावरण | आवरण |
| अनल | जल |
| अनवरत | सविराम |
| अनश्वर | नश्वर |
| अनसुलझा | सुलझा |
| अनहोनी | होनी |
| अनपराध | अपराध |
| अनबन | मेल |
| अतार्किक | तार्किक |
| अनाकार | साकार |
| अनाक्रमण | आक्रमण |
| अदृश्य | दृश्य |
| अदूषित | दूषित |
| अनावश्यक | आवश्यक |
| अनाश्रित | आश्रित |
| अनासक्त | आसक्त |
| अनास्था | आस्था |
| अनिंद्य | निंद्य |
| अधूरा | पूरा |
| अतृप्त | तृप्त |
| अचूक | चूक |
| अचर | चर |
| अटल | टल |
| अजेय | पराजेय |
| अजितेंद्रिय | जितेंद्रिय |
| अचेतन | चेतन |
| अनियत | नियत |
| अनिर्णय | निर्णय |
| अनिर्दिष्ट | निर्दिष्ट |
| अनिश्चय | निश्चय |
| अनीति | सुनीति |
| अगम्य | गम्य |
| अगति | प्रगति |
| अतुष्टि | तुष्टि |
| अतुल्य | तुल्य |
| अनिच्छित | इच्छित |
| अनिच्छा | इच्छा |
| अनिमंत्रित | निमंत्रित |
| अनुचित | उचित |
| अनुत्तरदायी | उत्तरदायी |
| अनुतीर्ण | उत्तीर्ण |
| अनुत्साह | उत्साह |
| अनुद्यमी | उद्यमी |
| अनुनासिक | अननुनासिक |
| अनुन्नत | उन्नत |
| अनुपकारी | उपकारी |
| अनुपजाऊ | उपजाऊ |
| अनुपयुक्त | उपयुक्त |
| अनुपलब्ध | उपलब्ध |
| अनुपस्थित | उपस्थित |
| अनुरक्ति | विरक्ति |
| अनेकाकार | एकाकार |
| अनेकार्थक | एकार्थक |
| अनैक्य | ऐक्य |
| अनैतिक | नैतिक |
| अनौपचारिक | औपचारिक |
| अन्याय | न्याय |
| अपकर्म | सुकर्म |
| अपकर्ष | उत्कर्ष |
| अपरिग्रह | परिग्रह |
| अपगति | सुगति |
| अपनाना | त्यागना |
| अपनापन | परायापन |
| अपमानित | सम्मानित |
| अपमार्ग | सुमार्ग |
| अप्रत्यक्ष | प्रत्यक्ष |
| अप्रत्याशित | प्रत्याशित |
| अप्रयुक्त | प्रयुक्त |
| अप्रशिक्षित | प्रशिक्षित |
| अप्रसन्न | प्रसन्न |
| अभिन्न | भिन्न |
| अपवित्र | पवित्र |
| अपव्यय | मितव्यय |
| अपशकुन | शकुन |
| अपरिचित | परिचित |
| अपूर्ण | पूर्ण |
| अपरिपक्व | परिपक्व |
| अप्रस्तुत | प्रस्तुत |
| अप्राकृतिक | प्राकृतिक |
| अप्रकट | प्रकट |
| अपराजित | पराजित |
| अपठनीय | पठनीय |
| अपठित | सुपठित |
| अपथ्य | पथ्य |
| अमर्यादा | मर्यादा |
| अमित्र | मित्र |
| अभय | भय |
| अभाग्य | सौभाग्य |
| अभिजात | अकुलीन |
| अप्रकाशित | प्रकाशित |
| अप्रतिबद्ध | प्रतिबद्ध |
| अपात्र | सुपात्र |
| अभोग | भोग |
| अभौतिक | भौतिक |
| अभ्यास | अनभ्यास |
| अभ्रांत | भ्रांत |
| अभिनंदित | निंदित |
| अभद्र | भद्र |
| अयोग्य | योग्य |
| अरक्षित | रक्षित |
| अमिश्रित | मिश्रित |
| अपार | सीमित |
| अमीरी | गरीबी |
| अमुक्त | मुक्त |
| अमूर्त | मूर्त |
| अपुष्ट | पुष्ट |
| अपूज्य | पूज्य |
| अयथार्थ | यथार्थ |
| अमंगल | मंगल |
| अमति | सुमति |
| अमित | परिमित |
| अलगाव | मिलन |
| अलभ्य | सुलभ |
| अर्द्ध | पूर्ण |
| अलंकृत | अनलंकृत |
| अलक्षित | लक्षित |
| अलगाना | मिलाना |
| अवसान | प्रारंभ |
| अवहेलना | पालन |
| अरुचि | रुचि |
| अरुणिमा | कालिमा |
| अरुणोदय | सूर्यास्त |
| अलिखित | लिखित |
| अलिप्त | लिप्त |
| अलौकिक | लौकिक |
| अवसर | अनवसर |
| अवास्तविक | वास्तविक |
| अविकसित | विकसित |
| अविचलित | विचलित |
| अविचार | सुविचार |
| अवमान | सम्मान |
| अवयस्क | वयस्क |
| अवरुद्ध | मुक्त |
| अवरूप | सुरूप |
| अविराम | विराम |
| अवचेतन | चेतन |
| अविवाद | विवाद |
| अविवाहित | विवाहित |
| अविवेक | विवेक |
| अविशेष | विशेष |
| अविश्रांत | विश्रांत |
| अविजित | विजित |
| अविद्यमान | विद्यमान |
| अविद्या | विद्या |
| अविनय | विनय |
| अविनीत | विनीत |
| अविभाजित | विभाजित |
| अविरल | विरल |
| अश्रद्धा | श्रद्धा |
| अश्वेत | श्वेत |
| अशांति | शांति |
| असभ्य | सुसभ्य |
| असहज | सहज |
| असंतुष्ट | संतुष्ट |
| असंतोष | संतोष |
| असंगठित | संगठित |
| असंगत | संगत |
| असंतुलन | संतुलन |
| असमर्थ | समर्थ |
| असंपूर्ण | संपूर्ण |
| असंभव | संभव |
| अवैतनिक | वैतनिक |
| अवैदिक | वैदिक |
| अवैधानिक | वैधानिक |
| अशक्त | शक्त |
| अशरण | शरण |
| असंभावित | संभावित |
| अस्पृश्य | स्पृश्य |
| असहनीय | सहनीय |
| असहयोग | सहयोग |
| असहाय | सहाय |
| असहिष्णु | सहिष्णु |
| असावधान | सावधान |
| असाधारण | साधारण |
| असाध्य | साध्य |
| असीम | सीमित |
| असुविधा | सुविधा |
| असैनिक | सैनिक |
| अस्वच्छ | स्वच्छ |
| अस्वाभाविक | स्वाभाविक |
| अहिंसक | हिंसक |
| अहिंसा | हिंसा |
| अस्वीकृत | स्वीकृत |
| अस्थिर | स्थिर |
| अस्नेह | स्नेह |
| अहेतुक | हेतुक |
नोट: मूल सूची में कुछ शब्द-युग्मों में टाइपिंग/शब्द-चयन संबंधी त्रुटियाँ थीं। ऊपर मुख्य सूची को पठनीय और सामान्य हिंदी प्रयोग के अनुरूप व्यवस्थित किया गया है। जहाँ मूल सामग्री में संदिग्ध युग्म थे, उन्हें बिना आधार के नए अर्थ से नहीं बढ़ाया गया है।
आ से विलोम शब्द
| शब्द | विलोम |
|---|---|
| आज़ाद | गुलाम |
| आकर्षण | विकर्षण |
| आकार | निराकार |
| आकाश | पाताल |
| आगमन | प्रस्थान |
| आगामी | गत |
| आग्रह | दुराग्रह |
| आचार | अनाचार |
| आज | कल |
| आज़ादी | गुलामी |
| आंतरिक | बाह्य |
| आतुर | शांत |
| आदर | निरादर |
| आदर्श | यथार्थ |
| आदान | प्रदान |
| आदि | अंत |
| आधार | निराधार |
| आधुनिक | प्राचीन |
| आध्यात्मिक | भौतिक |
| आनंद | शोक |
| आना | जाना |
| आमिष | निरामिष |
| आय | व्यय |
| आयात | निर्यात |
| आरंभ | अंत |
| आरोह | अवरोह |
| आर्द्र | शुष्क |
| आशा | निराशा |
| आवश्यक | अनावश्यक |
| आविर्भाव | तिरोभाव |
| आवृत | अनावृत |
| आशीर्वाद | शाप |
| आश्रित | अनाश्रित |
| आसक्त | अनासक्त |
| आस्तिक | नास्तिक |
| आस्था | अनास्था |
| आहार | निराहार |
| आज्ञा | अवज्ञा |
| आकर्षक | अनाकर्षक |
| आकृष्ट | अनाकृष्ट |
| आक्रमण | अनाक्रमण |
| आक्रोश | अनाक्रोश |
| आगत | अनागत |
| आग | पानी |
| आदमी | पशु |
| आगे | पीछे |
| आधा | पूरा |
| आचरण | दुराचरण |
| आत्मज्ञान | अज्ञान |
| आवरण | अनावरण |
| आत्मनिर्भर | परजीवी |
| आत्मरक्षा | आत्मघात |
| आमंत्रण | अनामंत्रण |
| आम | खास |
| आसपास | दूरदराज |
| आमदनी | खर्च |
| आसमान | जमीन |
| आवेश | अनावेश |
| आशंका | निःशंका |
| आशावादी | निराशावादी |
| आसान | मुश्किल |
| आनंदित | दुःखी |
| अनुशासन | अनुशासनहीनता |
| आबद्ध | मुक्त |
| आलस | स्फूर्ति |
| आलोक | अंधकार |
| आहत | अनाहत |
इ से विलोम शब्द
| शब्द | विलोम |
|---|---|
| इच्छा | अनिच्छा |
| इच्छित | अनिच्छित |
| इति | आरंभ |
| इधर | उधर |
| इष्ट | अनिष्ट |
| इहलोक | परलोक |
| इंतज़ाम | बदइंतज़ाम |
| इकरार | इनकार |
| इकाई | दहाई |
| इच्छुक | अनिच्छुक |
| इज़ाफा | कमी |
| इज्जत | बेइज़्ज़ती |
| इंसान | हैवान |
| इलाज | लाइलाज |
| इश्क | नफरत |
| इहलौकिक | पारलौकिक |
| इनाम | सज़ा |
ई से विलोम शब्द
| शब्द | विलोम |
|---|---|
| ईर्ष्या | प्रेम |
| ईश्वर | अनीश्वर |
| ईप्सा | अनीप्सा |
| ईप्सित | अनीप्सित |
| ईश्वरवाद | अनीश्वरवाद |
| ईमान | बेईमानी |
| ईमानदार | बेईमान |
| ईश्वरीय | निरीश्वरीय |
उ से विलोम शब्द
| शब्द | विलोम |
|---|---|
| उग्र | सौम्य |
| उचित | अनुचित |
| उत्कृष्ट | निकृष्ट |
| उत्तर | प्रश्न |
| उत्तम | अधम |
| उत्तर (दिशा) | दक्षिण |
| उत्तरार्द्ध | पूर्वार्द्ध |
| उत्तीर्ण | अनुतीर्ण |
| उत्थान | पतन |
| उत्पत्ति | विनाश |
| उदय | अस्त |
| उदार | अनुदार |
| उद्यमी | आलसी |
| उधार | नकद |
| उन्नत | अवनत |
| उन्नति | अवनति |
| उन्मुख | विमुख |
| उपकार | अपकार |
| उपजाऊ | बंजर |
| उपयुक्त | अनुपयुक्त |
| उपयोग | दुरुपयोग |
| उपस्थिति | अनुपस्थिति |
| उपाय | निरुपाय |
| उच्च | निम्न |
| उच्चतम | निम्नतम |
| उच्चता | निम्नता |
| उच्चवर्ग | निम्नवर्ग |
| उठना | बैठना |
| उठाना | बैठाना |
| उतार | चढ़ाव |
| उच्चाधिकारी | अधीनस्थ |
| उच्छृंखल | अनुशासित |
| उजड्ड | सभ्य |
| उजला | काला |
| उजागर | छिपा |
| उज्ज्वल | धूमिल |
| उत्ताप | शीत |
| उजास | अंधकार |
| उत्पादक | अनुत्पादक |
| उदास | प्रसन्न |
| उदित | अस्त |
| उद्धत | विनीत |
| उत्तप्त | शीतल |
| उपकारी | अपकारी |
| उपचय | अपचय |
| उत्तरदायी | दायित्वहीन |
| उद्वेग | शांति |
| उद्विग्न | शांत |
| उत्सर्ग | ग्रहण |
| उत्सर्जन | ग्रहण |
| उत्सव | शोक |
| उत्साह | हतोत्साह |
| उत्सुकता | अनुत्सुकता |
| उथला | गहरा |
| उन्मीलन | निमीलन |
| उपकारक | अपकारक |
| उपस्थित | अनुपस्थित |
| उपहास | अपहास |
| उपचार | अपचार |
| उपजाना | काटना |
छात्रों के लिए विलोम शब्दों की मज़ेदार क्विज़
अब अपनी तैयारी को परखें। नीचे कुछ प्रश्न दिए गए हैं:
1. “अंधकार” का विलोम क्या है?
A. रात
B. प्रकाश
C. छाया
D. कालिमा
उत्तर: प्रकाश
2. “उत्थान” का विलोम क्या है?
A. विकास
B. प्रगति
C. पतन
D. उन्नति
उत्तर: पतन
3. “आशा” का विलोम क्या है?
A. इच्छा
B. निराशा
C. प्रसन्नता
D. विश्वास
उत्तर: निराशा
4. “सुख” का विलोम क्या है?
A. आनंद
B. शांति
C. दुख
D. हर्ष
उत्तर: दुख
5. “स्वतंत्र” का विलोम क्या है?
A. स्वाधीन
B. परतंत्र
C. स्वतंत्रता
D. आज़ाद
उत्तर: परतंत्र
विलोम शब्द याद करने का आसान तरीका
विलोम शब्द याद करने के लिए केवल रटने के बजाय उन्हें छोटे-छोटे समूहों में पढ़ना अधिक सुविधाजनक हो सकता है।
1. रोज 10–20 शब्द पढ़ें
एक दिन में बहुत अधिक शब्द याद करने के बजाय रोज थोड़े शब्दों का अभ्यास करें।
2. शब्द-युग्म बनाकर याद करें
जैसे:
दिन — रात
सुख — दुख
लाभ — हानि
जय — पराजय
3. लिखकर अभ्यास करें
शब्दों को देखकर पढ़ने के साथ-साथ उन्हें लिखना भी याद रखने में मदद करता है।
4. क्विज़ से अपनी तैयारी जाँचें
अभ्यास के बाद खुद से पूछें कि किसी शब्द का विलोम क्या होगा।
विलोम शब्द और पर्यायवाची शब्द में अंतर
| विलोम शब्द | पर्यायवाची शब्द |
|---|---|
| विपरीत अर्थ बताते हैं | समान या मिलते-जुलते अर्थ बताते हैं |
| दिन — रात | सूर्य — रवि |
| सुख — दुख | जल — पानी |
| लाभ — हानि | पृथ्वी — धरती |
इस प्रकार विलोम शब्द विपरीत अर्थ और पर्यायवाची शब्द समान या निकट अर्थ व्यक्त करते हैं।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQs)
1. विलोम शब्द क्या है?
विलोम शब्द वे शब्द होते हैं जो एक-दूसरे के विपरीत अर्थ को प्रकट करते हैं। जैसे— अंधकार — प्रकाश।
2. राजा का विलोम शब्द क्या होगा?
राजा का विलोम शब्द रंक माना जाता है।
3. सुंदर का विलोम शब्द क्या है?
सुंदर का विलोम शब्द कुरूप है।
4. विलोम शब्दों का प्रयोग क्यों किया जाता है?
विलोम शब्द भाषा को अधिक स्पष्ट, प्रभावशाली और अर्थपूर्ण बनाने में सहायता करते हैं।
5. विलोम शब्द और पर्यायवाची शब्द में क्या अंतर है?
विलोम शब्द विपरीत अर्थ बताते हैं, जबकि पर्यायवाची शब्द समान या मिलते-जुलते अर्थ बताते हैं।
6. भविष्य का विलोम शब्द क्या है?
भविष्य का विलोम अतीत या भूत है।
7. सम्पत्ति का विलोम शब्द क्या है?
सम्पत्ति का विलोम शब्द विपत्ति है।
8. स्वामी का विलोम शब्द क्या होगा?
स्वामी का विलोम सेवक या दास है।
9. आदर का विलोम शब्द क्या होगा?
आदर का विलोम अनादर या निरादर है।
10. अमर का विलोम शब्द क्या है?
अमर का विलोम मर्त्य या नश्वर है।
11. उत्थान का विलोम शब्द क्या होगा?
उत्थान का विलोम पतन है।
12. आविर्भाव का विलोम शब्द क्या है?
आविर्भाव का विलोम तिरोभाव है।
निष्कर्ष
इस लेख में हमने विलोम शब्द की परिभाषा, उदाहरण, महत्वपूर्ण शब्द-युग्म और परीक्षा उपयोगी प्रश्नों को आसान भाषा में समझा। हिंदी व्याकरण की तैयारी करने वाले विद्यार्थियों के लिए इन शब्दों का नियमित अभ्यास काफी उपयोगी हो सकता है।
Gyan Mahal पर आपको हिंदी व्याकरण, कंप्यूटर, सामान्य ज्ञान, परीक्षा नोट्स और अन्य शैक्षणिक विषयों से संबंधित उपयोगी अध्ययन सामग्री सरल भाषा में मिलती रहेगी।
यह लेख पसंद आया हो तो इसे अपने दोस्तों और अन्य विद्यार्थियों के साथ जरूर साझा करें।
यह भी पढ़ें
📚 पर्यायवाची शब्द: 100+ महत्वपूर्ण उदाहरण और आसान तरीके से सीखें
